राजकारण निरूपण (दशक अकरावा-समास पाचवा)

राजकारण निरूपण

            ||श्रीराम ||

कर्म केलेंचि करावें| ध्यान धरिलेंचि धरावें |

विवरलेंचि विवरावें| पुन्हा निरूपण ||१||

तैसें आम्हांस घडलें| बोलिलेंचि बोलणें पडिलें |

कां जें बिघडलेंचि घडलें| पाहिजे समाधान ||२||

अनन्य राहे समुदाव| इतर जनास उपजे भाव |

ऐसा आहे अभिप्राव| उपायाचा ||३||

मुख्य हरिकथा निरूपण| दुसरें तें राजकरण |

तिसरें तें सावधपण| सर्वविषईं ||४||

चौथा अत्यंत साक्षप| फेडावे नाना आक्षप |

अन्याये थोर अथवा अल्प| क्ष्मा करीत जावे ||५||

जाणावें पराचें अंतर| उदासीनता निरंतर |

नीतिन्यायासि अंतर| पडोंच नेदावें ||६||

संकेतें लोक वेधावा| येकूनयेक बोधावा |

प्रपंचहि सावरावा| येथानशक्त्या ||७||

प्रपंचसमयो वोळखावा| धीर बहुत असावा |

संमंध पडों नेदावा| अति परी तयाचा ||८||

उपाधीसी विस्तारावें| उपाधींत न संपडावें |

नीचत्व पहिलेंच घ्यावें| आणि मूर्खपण ||९||

दोष देखोन झांकावे| अवगुण अखंड न बोलावे |

दुर्जन सांपडोन सोडावे| परोपकार करूनी ||१०||

तऱ्हे भरोंच नये| सुचावे नाना उपाये |

नव्हे तेंचि करावें कायें| दीर्घ प्रेत्नें ||११||

फड नासोंचि नेदावा| पडिला प्रसंग सांवरावा |

अतिवाद न करावा| कोणीयेकासी ||१२||

दुसऱ्याचें अभिष्ट जाणावें| बहुतांचें बहुत सोसावें |

न सोसे तरी जावें| दिगांतराप्रती ||१३||

दुखः दुसऱ्याचें जाणावें| ऐकोन तरी वांटून घ्यावें |

बरें वाईट सोसावें| समुदायाचें ||१४||

अपार असावें पाठांतर| सन्निधचि असावा विचार |

सदा सर्वदा तत्पर| परोपकारासी ||१५||

शांती करून करवावी| तऱ्हे सांडून सांडवावी |

क्रिया करून करवावी| बहुतांकरवीं ||१६||

करणें असेल अपाये| तरी बोलोन दाखऊं नये |

परस्परेंचि प्रत्यये| प्रचितीस आणावा ||१७||

जो बहुतांचे सोसीन| त्यास बहुतेक लोक मिळेना |

बहुत सोसितां उरेना| महत्व आपुलें ||१८||

राजकारण बहुत करावें| परंतु कळोंच नेदावें |

परपीडेवरी नसावें| अंतःकरण ||१९||

लोक पारखून सांडावे| राजकारणें अभिमान झाडावे |

पुन्हा मेळऊन घ्यावें| दुरील दोरे ||२०||

हिरवटासी दुरी धरावें| कचरटासी न बोलावें |

समंध पडता सोडून जावें| येकीकडे ||२१||

ऐसें असो राजकारण| सांगतां तें असाधारण |

सुचित अस्तां अंतःकरण| राजकारण जाणे ||२२||

वृक्षीं रूढासी उचलावें| युद्धकर्त्यास ढकलून द्यावें |

कारबाराचें सांगावें| आंग कैसें ||२३||

पाहातां तरी सांपडेना| कीर्ति करूं तरी राहेना |

आलें वैभव अभिळासीना| कांहीं केल्यां ||२४||

येकांची पाठी राखणें| येकांस देखो न सकणें |

ऐसीं नव्हेत कीं लक्षणें| चातुर्याचीं ||२५||

न्याय बोलतांहि मानेना| हित तेंचि न ये मना |

येथें कांहींच चालेना| त्यागेंवीण ||२६||

श्रोतीं कळोन आक्षेपिलें| म्हणौन बोलिलेंचि बोलिलें |

न्यूनपूर्ण क्ष्मा केलें| पाहिजे श्रोतीं ||२७||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

राजकारणनिरूपणनाम समास पांचवा ||५||११. ५

महंत लक्षण (दासबोध: दशक अकरावा-समास सहावा)

महंत लक्षण

            ||श्रीराम ||

शुद्ध नेटकें ल्याहावें| लेहोन शुद्ध शोधावें |

शोधून शुद्ध वाचावें| चुकों नये ||१||

विश्कळित मात्रुका नेमस्त कराव्या| धाट्या जाणोन सदृढ धराव्या |

रंग राखोन भराव्या| नाना कथा ||२||

जाणायाचें सांगतां न ये| सांगायाचें नेमस्त न ये |

समजल्याविण कांहींच न ये| कोणीयेक ||३||

हरिकथा निरूपण| नेमस्तपणें राजकारण |

वर्तायाचें लक्षण| तेंहि असावें ||४||

पुसों जाणे सांगों जाणे| अर्थांतर करूं जाणे |

सकळिकांचें राखों जाणे| समाधान ||५||

दीर्घ सूचना आधीं कळे| सावधपणें तर्क प्रबळे |

जाणजाणोनि निवळे| येथायोग्य ||६||

ऐसा जाणे जो समस्त| तोचि महंत बुद्धिमंत |

यावेगळें अंतवंत| सकळ कांहीं ||७||

ताळवेळ तानमानें| प्रबंद कविता जाड वचनें |

मज्यालसी नाना चिन्हें| सुचती तया ||८||

जो येकांतास तत्पर| आधीं करी पाठांतर |

अथवा शोधी अर्थांतर| ग्रंथगर्भींचें ||९||

आधींच सिकोन जो सिकवी| तोचि पावे श्रेष्ठ पदवी |

गुंतल्या लोकांस उगवी| विवेकबळें ||१०||

अक्षर सुंदर वाचणें सुंदर| बोलणें सुंदर चालणें सुंदर |

भक्ति ज्ञान वैराग्य सुंदर| करून दावी ||११||

जयास येत्नचि आवडे| नाना प्रसंगीं पवाडे |

धीटपणें प्रगटे दडे| ऐसा नव्हे ||१२||

सांकडीमधें वर्तों जाणे| उपाधीमधें मिळों जाणे |

अलिप्तपणें राखों जाणे| आपणासी ||१३||

आहे तरी सर्वां ठाईं| पाहों जातां कोठेंचि नाहीं |

जैसा अंतरात्मा ठाईंचा ठाईं| गुप्त जाला ||१४||

त्यावेगळें कांहींच नसे| पाहों जातां तो न दिसे |

न दिसोन वर्तवीतसे| प्राणीमात्रांसी ||१५||

तैसाच हाहि नानापरी| बहुत जनास शाहाणे करी |

नाना विद्या त्या विवरी| स्थूळ सूक्ष्मा ||१६||

आपणाकरितां शाहाणे होती| ते सहजचि सोये धरिती |

जाणतेपणाची महंती| ऐसी असे ||१७||

राखों जाणें नीतिन्याय| न करी न करवी अन्याये |

कठीण प्रसंगीं उपाये| करूं जाणे ||१८||

ऐसा पुरुष धारणेचा| तोचि आधार बहुतांचा |

दास म्हणे रघुनाथाचा| गुण घ्यावा ||१९||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

महंतलक्षणनिरूपणनाम समास सहावा ||६||११. ६

चातुर्य लक्षण (दासबोध:दशक चौदावा-समास सहावा)

चातुर्य लक्षण

            ||श्रीराम ||

रूप लावण्य अभ्यासितां न ये| सहजगुणास न चले उपाये |

कांहीं तरी धरावी सोये| अगांतुक गुणाची ||१||

काळें माणुस गोरें होयेना| वनाळास येत्न चालेना |

मुक्यास वाचा फुटेना| हा सहजगुण ||२||

आंधळें डोळस होयेना| बधिर तें ऐकेना |

पांगुळ पाये घेइना| हा सहजगुण ||३||

कुरूपतेचीं लक्षणें| किती म्हणोनि सांगणें |

रूप लावण्य याकारणें| पालटेना ||४||

अवगुण सोडितां जाती| उत्तम गुण अभासितां येती |

कुविद्या सांडून सिकती| शाहाणे विद्या ||५||

मूर्खपण सांडितां जातें| शाहाणपण सिकतां येतें |

कारबार करितां उमजतें| सकळ कांहीं ||६||

मान्यता आवडे जीवीं| तरी कां उपेक्षा करावी |

चातुर्येंविण उंच पदवी| कदापी नाहीं ||७||

ऐसी प्रचीत येते मना| तरी कां स्वहित कराना |

सन्मार्गें चालतां जनां| सज्जना माने ||८||

देहे नेटकें श्रुंघारिलें| परी चातुर्येंविण नासलें |

गुणेंविण साजिरें केलें| बष्कळ जैसें ||९||

अंतर्कळा श्रृंघारावी| नानापरी उमजवावी |

संपदा मेळऊन भोगावी| सावकास ||१०||

प्रेत्न करीना सिकेना| शरीर तेंहि कष्टविना |

उत्तम गुण घेईना| सदाकोपी ||११||

आपण दुसऱ्यास करावें| तें उसिणें सवेंचि घ्यावें |

जना कष्टवितां कष्टावें| लागेल बहु ||१२||

न्यायें वर्तेल तो शहाणा| अन्याइ तो दैन्यवाणा |

नाना चातुर्याच्या खुणा| चतुर जाणे ||१३||

जें बहुतांस मानलें| तें बहुतीं मान्य केलें |

येर तें वेर्थचि गेलें| जगनिंद्य ||१४||

लोक आपणासि वोळावे| किंवा आवघेच कोंसळावे |

आपणास समाधान फावे| ऐसें करावें ||१५||

समाधानें समाधान वाढे| मित्रिनें मित्रि जोडे |

मोडितां क्षणमात्रें मोडे| बरेपण ||१६||

अहो कांहो अरे काअंरे| जनीं ऐकिजेतें किं ते |

कळत असतांच कां रे| निकामीपन ||१७||

चातुर्यें श्रुंघारे अंतर| वस्त्रें श्रुंघारे शरीर |

दोहिमधें कोण थोर| बरें पाहा ||१८||

बाह्याकार श्रुंगारिलें| तेणें लोकांच्या हातासि काये आलें |

चातुर्यें बहुतांसी रक्षिलें| नाना प्रकारें ||१९||

बरें खावें बरें जेवावें| बरें ल्यावें बरें नेसावें |

समस्तीं बरें म्हणावें| ऐसी वासना ||२०||

तनें मनें झिजावें| तेणें भले म्हणोन घ्यावें |

उगें चि कल्पितां सिणावें| लागेल पुढें ||२१||

लोकीं कार्यभाग आडे| तो कार्यभाग जेथें घडे |

लोक सहजचि वोढे| कामासाठीं ||२२||

म्हणोन दुरऱ्यास सुखी करावें| तेणें आपण सुखी व्हावें |

दुसऱ्यास कष्टवितां कष्टावें| लागेल स्वयें ||२३||

हें तों प्रगटचि आहे| पाहिल्याविण कामा नये |

समजणें हा उपाये| प्राणीमात्रासी ||२४||

समजले आणि वर्तले| तेचि भाग्यपुरुष जाले |

यावेगळे उरले| तें करंटे पुरुष ||२५||

जितुका व्याप तितुकें वैभव| वैभवासारिखा हावभाव |

समजले पाहिजे उपाव| प्रगटचि आहे ||२६||

आळसें कार्येभाग नासतो| साक्षेप होत होत होतो |

दिसते गोष्टी कळेना तो| शाहाणा कैसा ||२७||

मित्रि करितां होतें कृत्य| वैर करितां होतो मृत्यु |

बोलिलें हें सत्य किं असत्य| वोळखावें ||२८||

आपणास शाहाणें करूं नेणें| आपलें हित आपण नेणें |

जनीं मैत्रि राखों नेणे| वैर करी ||२९||

ऐसे प्रकारीचे जन| त्यास म्हणावें अज्ञान |

तयापासीं समाधान| कोण पावे ||३०||

आपण येकायेकी येकला| सृष्टींत भांडत चालिला |

बहुतांमध्यें येकल्याला| येश कैचें ||३१||

बहुतांचे मुखी उरावें| बहुतांचे अंतरीं भरावें |

उत्तम गुणीं विवरावें| प्राणीमात्रासी ||३२||

शाहाणे करावे जन| पतित करावे पावन |

सृष्टिमधें भगवद्भजन| वाढवावें ||३३||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे

चातुर्येलक्षणनिरूपण समास सहावा ||६||१४. ६

पढतमुर्ख लक्षण (दासबोध:दशक दुसरा-समास दहावा)

पढतमुर्ख लक्षण

                   ||श्रीराम ||

मागां सांगितलीं लक्षणें| मूर्खाआंगी चातुर्य बाणे |

आतां ऐका शाहाणे- | असोनि, मूर्ख ||१||

तया नांव पढतमूर्ख| श्रोतीं न मनावें दुःख |

अवगुण त्यागितां , सुख- | प्राप्त होये ||२||

बहुश्रुत आणि वित्पन्न| प्रांजळ बोले ब्रह्मज्ञान |

दुराशा आणि अभिमान| धरी, तो येक पढतमूर्ख ||३||

मुक्तक्रिया प्रतिपादी| सगुणभक्ति उछेदी |

स्वधर्म आणि साधन निंदी| तो येक पढतमूर्ख ||४||

आपलेन ज्ञातेपणें| सकळांस शब्द ठेवणें |

प्राणीमात्राचें पाहे उणें| तो येक पढतमूर्ख ||५||

शिष्यास अवज्ञा घडे| कां तो संकटीं पडे |

जयाचेनि शब्दें मन मोडे | तो येक पढतमूर्ख ||६||

रजोगुणी तमोगुणी| कपटी कुटिळ अंतःकर्णी |

वैभव देखोन वाखाणी| तो येक पढतमूर्ख ||७||

समूळ ग्रंथ पाहिल्याविण| उगाच ठेवी जो दूषण |

गुण सांगतां अवगुण- | पाहे तो येक पढतमूर्ख ||८||

लक्षणें ऐकोन मानी वीट| मत्सरें करी खटपट |

नीतिन्याय उद्धट| तो येक पढतमूर्ख ||९||

जाणपणें भरीं भरे| आला क्रोध नावरे |

क्रिया शब्दास अंतरे| तो येक पढतमूर्ख ||१०||

वक्ता अधिकारेंवीण| वग्त्रृत्वाचा करी सीण |

वचन जयाचें कठीण| तो येक पढतमूर्ख ||११||

श्रोता बहुश्रुतपणें| वक्तयास आणी उणें |

वाचाळपणाचेनि गुणें| तो येक पढतमूर्ख ||१२||

दोष ठेवी पुढिलांसी| तेंचि स्वयें आपणापासीं |

ऐसें कळेना जयासी| तो येक पढतमूर्ख ||१३||

अभ्यासाचेनि गुणें| सकळ विद्या जाणे |

जनास निवऊं नेणें| तो येक पढतमूर्ख ||१४||

हस्त बांधीजे ऊर्णतंतें| लोभें मृत्य भ्रमरातें |

ऐसा जो प्रपंची गुंते| तो येक पढतमूर्ख ||१५||

स्त्रियंचा संग धरी| स्त्रियांसी निरूपण करी |

निंद्य वस्तु आंगिकारी| तो येक पढतमूर्ख ||१६||

जेणें उणीव ये आंगासी| तेंचि दृढ धरी मानसीं |

देहबुद्धि जयापासीं| तो येक पढतमूर्ख ||१७||

सांडूनियां श्रीपती| जो करी नरस्तुती |

कां दृष्टी पडिल्यांची कीर्ती- | वर्णी, तो येक

पढतमूर्ख ||१८||

वर्णी स्त्रियांचे आवेव| नाना नाटकें हावभाव |

देवा विसरे जो मानव| तो येक पढतमूर्ख ||१९||

भरोन वैभवाचे भरीं| जीवमात्रास तुछ्य करी |

पाषांडमत थावरी| तो येक पढतमूर्ख ||२०||

वित्पन्न आणी वीतरागी| ब्रह्मज्ञानी माहायोगी |

भविष्य सांगों लागे जगीं| तो येक पढतमूर्ख ||२१||

श्रवण होतां अभ्यांतरीं| गुणदोषाची चाळणा करी |

परभूषणें मत्सरी| तो येक पढतमूर्ख ||२२||

नाहीं भक्तीचें साधन| नाहीं वैराग्य ना भजन |

क्रियेविण ब्रह्मज्ञान- | बोले, तो येक पढतमूर्ख ||२३||

न मनी तीर्थ न मनी क्षेत्र| न मनी वेद न मनी शास्त्र |

पवित्रकुळीं जो अपवित्र| तो येक पढतमूर्ख ||२४||

आदर देखोनि मन धरी| कीर्तीविण स्तुती करी |

सवेंचि निंदी अनादरी| तो येक पढतमूर्ख ||२५||

मागें येक पुढें येक| ऐसा जयाचा दंडक |

बोले येक करी येक| तो येक पढतमूर्ख ||२६||

प्रपंचविशीं सादर| परमार्थीं ज्याचा अनादर |

जाणपणें घे अधार| तो येक पढतमूर्ख ||२७||

येथार्थ सांडून वचन| जो रक्षून बोले मन |

ज्याचें जिणें पराधेन| तो येक पढतमूर्ख ||२८||

सोंग संपाधी वरीवरी| करूं नये तेंचि करी |

मार्ग चुकोन भरे भरीं| तो येक पढतमूर्ख ||२९||

रात्रंदिवस करी श्रवण| न संडी आपले अवगुण |

स्वहित आपलें आपण| नेणे तो येक पढतमूर्ख ||३०||

निरूपणीं भले भले| श्रोते येऊन बैसले |

क्षुद्रें लक्षुनी बोले| तो येक पढतमूर्ख ||३१||

शिष्य जाला अनधिकारी| आपली अवज्ञा करी |

पुन्हां त्याची आशा धरी| तो येक पढतमूर्ख ||३२||

होत असतां श्रवण| देहास आलें उणेपण |

क्रोधें करी चिणचिण| तो येक पढतमूर्ख ||३३||

भरोन वैभवाचे भरीं| सद्गुरूची उपेक्षा करी |

गुरुपरंपरा चोरी| तो येक पढतमूर्ख ||३४||

ज्ञान बोलोन करी स्वार्थ| कृपणा ऐसा सांची अर्थ |

अर्थासाठीं लावी परमार्थ| तो येक पढतमूर्ख ||३५||

वर्तल्यावीण सिकवी| ब्रह्मज्ञान लावणी लावी |

पराधेन गोसावी| तो येक पढतमूर्ख ||३६||

भक्तिमार्ग अवघा मोडे| आपणामध्यें उपंढर पडे |

ऐसिये कर्मीं पवाडे| तो येक पढतमूर्ख ||३७||

प्रपंच गेला हातीचा| लेश नाहीं परमार्थाचा |

द्वेषी देवां ब्राह्मणाचा| तो येक पढतमूर्ख ||३८||

त्यागावया अवगुण| बोलिलें पढतमूर्खाचें लक्षण |

विचक्षणें नीउन पूर्ण| क्ष्मा केलें पाहिजे ||३९||

परम मूर्खामाजी मूर्ख| जो संसारीं मानी सुख |

या संसारदुःखा ऐसें दुःख| आणीक नाहीं ||४०||

तेंचि पुढें निरूपण| जन्मदुःखाचें लक्षण |

गर्भवास हा दारुण| पुढें निरोपिला ||४१||

इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे पढतमूर्खलक्षणनाम

              समास दहावा ||१०||२. १०